Od 1 stycznia 1999 r. ponad 5 mln mieszkańców Mazowsza stało się z mocy prawa regionalną wspólnotą samorządową. Wspólnota ta oraz terytorium województwa tworzą samorząd województwa.
Mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową. Województwo ma osobowość prawną. Wykonuje ono swoje zadania za pośrednictwem organów województwa: pochodzącym z wyborów Sejmikiem Województwa (organ stanowiący i kontrolny) oraz powoływanym przez Sejmik Zarządem Województwa (organ wykonawczy) z Marszałkiem Województwa Mazowieckiego jako jego przewodniczącym.
Podstawowym zadaniem samorządu województwa jest określenie strategii rozwoju województwa, a także prowadzenie polityki rozwoju województwa. Do zakresu działania samorządu należy wykonywanie zadań publicznych o charakterze wojewódzkim, niezastrzeżonych ustawami na rzecz organów administracji rządowej.
Zakres działań leżących w kompetencji Samorządu Województwa Mazowieckiego:
a. edukacji publicznej, w tym szkolnictwa wyższego,
b. promocji i ochrony zdrowia,
c. kultury i ochrony jej dóbr,
d. pomocy społecznej,
e. polityki prorodzinnej,
f. modernizacji terenów wiejskich,
g. zagospodarowania przestrzennego,
h. ochrony środowiska,
i. gospodarki wodnej, w tym ochrony przeciwpowodziowej, a w szczególności wyposażenia i utrzymania wojewódzkich magazynów przeciwpowodziowych,
j. transportu zbiorowego i dróg publicznych,
k. kultury fizycznej i turystyki,
l. ochrony praw konsumentów,
m. obronności,
n. bezpieczeństwa publicznego,
o. przeciwdziałania bezrobociu i aktywizacji lokalnego rynku pracy.
Ponadto samorząd dysponuje mieniem wojewódzkim i prowadzi samodzielnie gospodarkę finansową na podstawie budżetu.
Samorząd województwa, na podstawie upoważnień ustawowych, stanowi akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze województwa.
Mimo iż osoby zamieszkujące na terenie województwa tworzą aż trzy odrębne wspólnoty samorządowe, tj. samorząd gminny, samorząd powiatowy oraz samorząd województwa, każda z nich funkcjonuje samodzielnie i niezależnie, a ich samodzielność podlega ochronie prawnej.
ORGANY SAMORZĄDU
Sejmik województwa jest organem stanowiącym i kontrolnym województwa, którego kadencja trwa 4 lata, licząc od dnia wyborów. W skład Sejmiku Województwa Mazowieckiego wchodzą radni wybrani w wyborach bezpośrednich w liczbie 51. Zasady i tryb przeprowadzania wyborów do sejmiku określa ustawa z 16 lipca 1998 r. ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw.
W Sejmiku Województwa Mazowieckiego zasiadają radni z następujących klubów: 17 radnych z Platformy Obywatelskiej, 14 radnych z Prawa i Sprawiedliwości, 13 radnych z Polskiego Stronnictwa Ludowego oraz 7 radnych SLD. Skład prezydium Sejmiku Województwa Mazowieckiego: Przewodniczący Sejmiku Województwa Mazowieckiego – Ludwik Rakowski, Wiceprzewodnicząca Sejmiku Województwa Mazowieckiego – Bożenna Teresa Pacholczak, Wiceprzewodnicząca Sejmiku Województwa Mazowieckiego – Katarzyna Piekarska, Wiceprzewodniczący Sejmiku Województwa Mazowieckiego – Tomasz Kucharski.
Organem wykonawczym jest Zarząd Województwa Mazowieckiego. W skład zarządu, liczącego 5 osób, wchodzi Marszałek Województwa jako jego przewodniczący, Wicemarszałek lub 2 Wicemarszałków i pozostali członkowie. Zarząd Województwa Mazowieckiego tworzą: Adam Struzik – Marszałek Województwa Mazowieckiego, Leszek Ruszczyk – Wicemarszałek, Krzysztof Grzegorz Strzałkowski – Wicemarszałek, Janina Ewa Orzełowska – Członek Zarządu Województwa Mazowieckiego, Wiesław Raboszuk – Członek Zarządu Województwa Mazowieckiego.
JEDNOSTKI PODLEGŁE
Wykonywanie zadań powierzonych województwu ułatwiają samorządowe jednostki organizacyjne, podległe władzom Mazowsza. W chwili obecnej samorządowi podlegają 122 jednostki. Są wśród nich m.in. biblioteki, muzea, teatry, centra kształcenia, jednostki opieki zdrowotnej, stacje pogotowia ratunkowego, ośrodki ruchu drogowego, a także Mazowiecki Zarząd Dróg Wojewódzkich, Mazowiecki Zarząd Nieruchomości, Wojewódzki Urząd Pracy, Mazowiecka Jednostka Wdrażania Programów Unijnych.
SPÓŁKI
W sferze użyteczności publicznej województwo może tworzyć spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółki akcyjne, a także może przystępować do takich spółek. Również poza sferą użyteczności publicznej województwo może tworzyć spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjne, a także przystępować do nich, jeżeli działalność spółek polega na wykonywaniu czynności promocyjnych, edukacyjnych i wydawniczych służących rozwojowi województwa.
Województwo ma udziały w 19 spółkach:
„Koleje Mazowieckie-KM” Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.mazowieckie.com.pl), Agencja Rozwoju Mazowsza S.A. – udział 100% (więcej na: www.armsa.pl), Instytucja Filmowa "Max-Film" S.A. – udział 100% (więcej na: www.superkino.net), Mazowiecka Spółka Taborowa Sp. z o.o. – udział 97,8%, Mazowiecki Fundusz Poręczeń Kredytowych Sp. z o.o. – udział 42,88% (więcej na: www.mfpk.com.pl), Mazowiecki Port Lotniczy Sochaczew Sp. z o.o. – udział 12,5%, Mazowiecki Port Lotniczy Warszawa-Modlin Sp. z o.o. – udział 30,37%, Mazowiecki Regionalny Fundusz Pożyczkowy Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.mrfp.pl), PKP Przewozy Regionalne Sp. z o.o. – udział 13,5% (więcej na: www.pr.pkp.pl), Warszawska Kolej Dojazdowa Sp. z o.o. – udział 95,13%, (więcej na: www.wkd.com.pl), Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. – udział 82,23 % (więcej na: www.mae.mazovia.pl), Centrum PRAHA Sp. z o.o., Mazowieckie Centrum Rehabilitacji "STOCER" – udział 100% (więcej na: www.stocer.pl), Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.centrumzagorze.pl), Mazowieckie Centrum Stomatologii Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.mcs-przychodnia.pl), Mazowiecki Szpital Wojewódzki Drewnica Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.mswdrewnica.pl), Mazowiecki Szpital Wojewódzki w Ciechanowie Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.szpitalciechanow.com.pl), Mazowiecki Szpital Wojewódzki w Siedlcach Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.szpital.siedlce.pl), Mazowiecki Szpital Wojewódzki w Warszawie Sp. z o.o. – udział 100% (więcej na: www.szpital-brodnowski.waw.pl), Szpital Mazowiecki w Garwolinie – udział 100% (więcej na: www.smwg.pl).
URZĄD
Zadania samorządu województwa, należące do kompetencji Marszałka i Zarządu wykonują Urząd Marszałkowski i wojewódzkie samorządowych jednostki organizacyjne. Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego ma swoją siedzibę w Warszawie, ale w każdym z dawnych wojewódzkich miast jest jego delegatura: w Ciechanowie, Ostrołęce, Płocku, Radomiu i Siedlcach.
Urząd składa się z 15 departamentów: Kancelaria Marszałka, Kancelaria Sejmiku, Departament Organizacji, Departament Budżetu i Finansów, Departament Zdrowia, Departament Rolnictwa i Modernizacji Terenów Wiejskich, Departament Środowiska, Departament Opłat Środowiskowych, Departament Kultury, Promocji i Turystyki, Departament Edukacji Publicznej i Sportu, Departament Nieruchomości i Infrastruktury, Departament Nadzoru Właścicielskiego i Inwestycji, Departament Strategii i Rozwoju Regionalnego, Departament Kontroli i Departament Geodezji i Kartografii.
Aby ułatwić mieszkańcom województwa mazowieckiego załatwianie spraw, Urząd na swojej stronie (www.mazovia.pl) udostępnił elektroniczną skrzynkę podawczą. Dzięki temu można się w niektórych sprawach kontaktować również przez Internet. Na stronie internetowej podane są usługi w podziale na grupy – np. bezpieczeństwo, ochrona środowiska, turystyka lub transport. W każdej z grup dodane są karty usług, dzięki którym szybciej można się zorientować, jak jakąś sprawę należy w Urzędzie załatwiać.
Urząd dba o wysoki poziom usług. Jest jedną z niewielu organizacji w kraju, w której wdrożono i certyfikatowano pięć systemów zarządzania. Są to: system zarządzania jakością, zgodny z wymaganiami normy ISO 9001:2009, system zarządzania bezpieczeństwem informacji, zgodny z wymaganiami normy ISO/IEC 27001:2007, system zarządzania środowiskowego, zgodny z wymaganiami normy ISO 14001, system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, zgodny z wymaganiami normy OHSAS 18001:2007 oraz dodatkowe wymagania Systemu Przeciwdziałania Zagrożeniom Korupcyjnym. Pozwoliły one usprawnić funkcjonowanie urzędu – usunąć zbędne biurokratyczne procedury, poprawić jakość usług, racjonalizować wydatkowanie środków publicznych. Aby wiedzieć, czy mieszkańcy są zadowoleni z tych usług, urząd przeprowadza co dwa lata specjalne badania satysfakcji klienta.
Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego otrzymał w 2006 r. wyróżnienie w konkursie o Polską Nagrodę Jakości, a w 2007 r. został laureatem tej nagrody w kategorii organizacje publiczne – administracja publiczna. Urząd do tej pory został również uhonorowany m.in. Mazowiecką Nagrodą Jakości oraz tytułem Troskliwego Pracodawcy.